Μέγας Ανατολικός

Ανδρέας Εμπειρίκος

“Για σένα και για απόψε, Μέγας Ανατολικός”

Ο Εμπειρικός στην πρώτη και τελευταία αναφορά του στο ωκεάνιο μυθιστόρημά του, περιγράφει το βιβλίο ως εξής: “Ο Μέγας Ανατολικός έχει για θέμα το παρθενικόν ταξείδιον του υπερωκεανείου Ανατολικός από την Αγγλίαν εις την Αμερικήν. Εκτός από τους ήρωας, ο ίδιος ο Ανατολικός είναι πρόσωπο του έργου συμβολικώς. Το έγραψα από το 1945 έως το 1951”. Ακολουθούν 2.674 χειρόγραφες σελίδες όπου αξιωματικοί, κόμισσες, γερουσιαστές, ναυτικοί, γκουβερνάντες, υπηρέτες, νεαρές παιδίσκες, νέγροι, βαρόνοι, βιολιστές, παιδαγωγοί, μεγαλέμποροι, καλλιτέχνες, τυχοδιώκτες, υπνωτιστές, ακόμα και ο Ιούλιος Βερν συναποτελούν έναν πολυεθνικό και αταξικό θίασο που επιδίδεται χωρίς όρια σε κάθε μορφή σεξουαλικής πράξης, από αυνανισμό μέχρι κτηνοβασία.

Υπάρχει ένα άτυπο αξίωμα σύμφωνα με το οποίο όσο πιο γνωστό είναι ένα βιβλίο, τόσο λιγότεροι άνθρωποι το διαβάζουν. Αυτό ακριβώς συμβαίνει και με τον Μέγα Ανατολικό, ένα πολυσυζητημένο βιβλίο, το οποίο ελάχιστοι έχουν διαβάσει. Τι ακριβώς όμως είναι ο Μέγας Ανατολικός; Ερωτογράφημα, σκληρή πορνογραφία, ερωτική και πολιτική ουτοπία, υπερρεαλιστικό, ψυχαναλυτικό, το πλέον ελευθεριάζον ελληνικό μυθιστόρημα, θησαυρός της ελληνικής ερωτικής γλώσσας, κείμενο ερωτικής μύησης και διαπαιδαγώγησης, μονότονο και γραφικό, η φυσική προέκταση και το αναμενόμενο “αρνητικό” συμπλήρωμα της παπαδιαμαντικής πεζογραφίας; Το βιβλίο τελικά καθορίζεται από τους ίδιους τους αναγνώστες. Το μόνο σίγουρο είναι ότι έχει πάντοτε ενδιαφέρον να διαβάζεις ερωτικές σκηνές στην καθαρεύουσα: “ο ταχυδακτυλουργός θα κατέκλυζε το τρυφερόν μουνί της με άφθονον θερμόν ψωλόχυμα, ενώ το αιδίον της, πανευτυχές και εμέσσον, θα ανταπέδιδε εκχέον επί της αγαλλλιώσης πούτσης, την ιδίαν στιγμήν, το ιδικόν του γλεύκος”.

Εγώ και αυτός: τα τυπικά.

Να το διαβάσω; Ξεκίνα με τον πρώτο τόμο και βλέπουμε. Μόλις κυκλοφόρησε και σε μορφή ανθολογίου.

Εμείς (1924)

Yevgeny Zamyatin

Εκδόσεις Εξάρχεια (μτφρ. Ειρήνη Κουσκουμβεκάκη)

Η δυστοπία του ρώσου συγγραφέα Zamyatin ονομάζεται Μονοκράτος, διοικείται από τον Ευεργέτη και οι άνθρωποι είναι αριθμοί, απρόσωπα κύτταρα ενός μεγαλοπρεπή οργανισμού χωρίς καμία ελευθερία. Η πόλη, σχεδόν εξ ολοκλήρου κατασκευασμένη από γυαλί, είναι διάφανη ώστε οι Φύλακες να επιτηρούν και να διαφυλάττουν την ομαλή τάξη. Γυάλινα είναι επίσης τα τείχη της πόλης, τα οποία προστατεύουν το αστικό περιβάλλον από την αναρχία της φύσης. Ο D-503, μηχανικός και κατασκευαστής του Ολοκληρωτή, ενός διαστημοπλοίου που θα μεταφέρει στο διάστημα τις αρχές του Μονοκράτους, ερωτεύεται την ιδιαίτερη Ε-330, πράξη εξ ορισμού παράνομη. Στο Μονοκράτος, όπου ακόμα και οι ποιητές είναι δημόσιοι υπάλληλοι, η αγάπη έχει εδώ και καιρό μαθηματικοποιηθεί.

Ο Yevgeny Zamyatin ξεκίνησε να γράφει το “Εμείς” το 1920 και έθεσε με μοναδική ποιητική διάθεση τις βάσεις της δυστοπικής λογοτεχνίας. Μία ιεραρχική κοινωνία η οποία ελέγχεται από έναν απολυταρχικό ηγέτη ή κόμμα και στην οποία επικρατεί μία αυστηρή ομοιομορφία προϊόν της ολοκληρωτικής προπαγάνδας και της επιτήρησης, ενώ η φύση και οι αξίες του παρελθόντος αντιμετωπίζονται με αποστροφή και οι ελάχιστοι που αμφισβητούν τον επίπλαστο “ιδανικό” νέο κόσμο, εξοστρακίζονται ή τιμωρούνται. Εχθρός του ολοκληρωτισμού αποδεικνύεται ο απείθαρχος και αναπάντεχος έρωτας. Η απόλυτή επαναστατική πράξη που εναντιώνεται σε κάθε σύστημα που την απειλεί. Ο Zamyatin με το έργο του επηρέασε άμεσα τους θεμελιωτές της δυστοπικής λογοτεχνίας George Orwell, Aldous Huxley, Ray Bradbury, Kurt Vonnegut, ενώ υπήρξε πηγή έμπνευσης για ταινίες όπως το Κουρδιστό Πορτοκάλι και το Brazil.

Εγώ και αυτός: πιστός ακόλουθος. Ο Zamyatin γράφει “δεν υπάρχει τελευταία επανάσταση, οι επαναστάσεις είναι άπειρες”.

Να το διαβάσω; Όταν ο Orwell διάβασε το “Εμείς” έγραψε το “1984”. Φυσικά και να το διαβάσεις.

Μαρκοβάλντο ή οι εποχές στην πόλη (1963)

Italo Calvino

Εκδόσεις Καστανιώτη (μτφρ. Έ. Καλλιφατίδη)

Ο Μαρκοβάλντο, αχθοφόρος της εταιρείας Svab και πολύτεκνος, ζει με την οικογένειά του σε μία συνηθισμένη σύγχρονη βιομηχανική πόλη όπου το τσιμέντο και η άσφαλτος, οι φωτεινές επιγραφές και οι καμινάδες των εργοστασίων, τα ημιυπόγεια και οι αποθήκες κυριαρχούν. Ο ίδιος, αντίθετα, ονειρεύεται μία πόλη με μανιτάρια και καστανιές, με αγελάδες και λαγούς, χωρίς φασαρία, κίνηση και ενοχλητικά φώτα, μια πόλη από φλοιούς, λέπια, σβόλους και νευρώσεις, μια πόλη όπου οι γάτες και τα βατράχια αντιστέκονται στους εργολάβους. Ο κύκλος των τεσσάρων εποχών επαναλαμβάνεται πέντε φορές στο βιβλίο. Είκοσι σύντομες ιστορίες, μία για κάθε εποχή.

Στα περισσότερα έργα του Calvino είναι η ευδιάκριτη η άποψή του ότι ο αναγνώστης πρέπει μεταξύ άλλων και να διασκεδάσει. Ο Μαρκοβάλντο, παγιδευμένος σε μία ζωή γεμάτη ημιτελείς απολαύσεις και απογοητεύσεις, διασκεδάζει τους αναγνώστες με εκείνη την χαρακτηριστική μελαγχολία που αποπνέουν και οι ασπρόμαυρες ταινίες του Buster Keaton και του Jacques Tati. Ένας αστείος και την ίδια στιγμή τραγικός σύγχρονος ήρωας που κινείται στα όρια του ιταλικού νεορεαλισμού. Ο Calvino υιοθετώντας την αφηγηματική δομή των ιστοριών κόμικς γράφει για την φτώχεια, την μανία κατανάλωσης, τις σύγχρονες πόλεις και τον εξωραϊσμό της φύσης. Οι ιστορίες του, ενώ τις περισσότερες φορές ξεκινούν από μία ρεαλιστική βάση, σταδιακά εξελίσσονται στο πεδίο του φανταστικού.

Εγώ και αυτός: το απόλυτο.

Να το διαβάσω; Σε κάθε περίπτωση.

Εγκώμιο του μακιγιάζ (1863)

Charles Baudelaire

Εκδόσεις Άγρα (μτφρ. Μαργαρίτα Καραπάνου)

Εγκώμιο του μακιγιάζ και της γυναικείας ομορφιάς δια χειρός Baudelaire. Το μικρό αυτό δοκίμιο γράφτηκε στα τέλη του 1860 και δημοσιεύτηκε τρία χρόνια αργότερα στην Figaro μαζί με άλλα κείμενα υπό τον τίτλο La peintre de la vie moderne. Ο Baudelaire γράφει μεταξύ άλλων: “Η γυναίκα έχει το απαράγραπτο δικαίωμα, και μάλιστα εκπληρώνει ένα είδος χρέους, όταν προσπαθεί να φανεί μαγική και εξωπραγματική. Πρέπει να εκπλήσσει, να γοητεύει.”

Το εγκώμιο του μακιγιάζ επανεκδόθηκε από τις εκδόσεις Άγρα το 2009 (σειρά: ο άτακτος λαγός), ωστόσο η πραγματική μαγεία βρίσκεται στην πρώτη, πλέον εξαντλημένη, έκδοση του 1982. Πρόκειται για την μοναδική στη σύλληψη σειρά “φυλλαδίων” της Άγρας με εξώφυλλο από χαρτόνι και πρωτότυπο τύπο δεσίματος (φυσαρμόνικα σε τρίπτυχο). Στην ίδια σειρά είχαν επίσης εκδοθεί σύντομα κείμενα των Καβάφη, Camus, Vian, Hawthorne. Ακόμα ένα στοιχείο της μυθολογίας, η μετάφραση της Καραπάνου.

Εγώ και αυτός: Βασικά εγώ και οι εκδόσεις Άγρα. Σχέση στα όρια του φετιχισμού.

Να το διαβάσω; Η σωστή ερώτηση είναι “να το αγοράσω;”. Αν καταφέρεις και το βρεις, πάρε μου και εμένα ένα.

Βιβλιοθήκες γεμάτες φαντάσματα (2008)

Jacques Bonnet

Εκδόσεις Άγρα (μτφρ. Βάνα Χατζάκη)

Βιβλιοθήκες που καταστράφηκαν, πρόσωπα που τη ζωή τους καθόρισε ένα βιβλίο, ακούραστοι συλλέκτες, ανυποψίαστοι αναγνώστες που τους καταπλάκωσε η βιβλιοθήκη τους, μελλοθάνατοι που τσακίζουν την σελίδα του βιβλίου που διαβάζουν λίγο πριν από την εκτέλεσή τους, βιβλιομανείς που ανανεώνουν τη βιβλιοθήκη τους συνεχώς ώστε να έχει έναν συγκεκριμένο αριθμό βιβλίων. Ο Jacques Bonnet, επιμελητής εκδόσεων κατά κύριο λόγο, συγκεντρώνει τις σκέψεις του γύρω από τις αγαπημένες του συνήθειες, την συλλογή βιβλίων και την ανάγνωση. Οι διάφορες μορφές βιβλιομανίας, τρόποι τακτοποίησης και ταξινόμησης, πρακτικές ανάγνωσης, πρόσωπα αληθινά και πρόσωπα πλασματικά, φαντάσματα βιβλιοθηκών, είναι ορισμένα από τα κεφάλαια του βιβλίου. Ο Borges, ο Pessoa, ο Eco, ο Hugo, o Melville ορισμένοι από τους συγγραφείς που επανέρχονται συχνά στο κείμενο του Bonnet και συνδιαλέγονται με φανταστικούς ήρωες οι οποίοι πολλές φορές αποδεικνύονται πιο αληθινοί από τους ίδιους τους συγγραφείς. Ο ίδιος φαίνεται να αποδέχεται πλήρως την άποψη του Borges ότι ο παράδεισος είναι μία βιβλιοθήκη.

Είναι πάντοτε παρήγορο να διαπιστώνεις ότι και άλλοι άνθρωποι μοιράζονται τις ίδιες ή και χειρότερες εμμονές με εσένα. Είναι επίσης εξαιρετικά ανακουφιστικό όταν αυτοί οι άνθρωποι εκφράζουν μέσα από τα κείμενά τους, σκέψεις δικές σου τις οποίες όμως, αν δεν τις διάβαζες, δεν θα αποκτούσαν ποτέ συνειδητή υπόσταση. Ο λόγος του Jacques Bonnet, άλλοτε σοβαρός και άλλοτε ιλαρός, πάντοτε όμως με επιχειρήματα, δίνει υπόσταση στην αφηρημένη σχέση του αναγνώστη με την βιβλιοθήκη του. Μεταξύ άλλων, γράφει: “είναι εξακριβωμένο πως ο κανόνας ταξινόμησης μιας βιβλιοθήκης μπορεί να συνιστά προμήνυμα της πνευματικής διαταραχής του ιδιοκτήτη της.”

Εγώ και αυτός: Αποκάλυψη.

Να το διαβάσω; Αν είσαι βιβλιοφάγος, βιβλιολάτρης ή οτιδήποτε άλλο με πρώτο συνθετικό τη λέξη βιβλίο, θα το λατρέψεις.

Ο δρόμος (2006)

Cormac McCarthy

Εκδόσεις Καστανιώτη (μτφρ. Αύγουστος Κορτώ)

Μετά την καταστροφή. Ένας άντρας και ο γιος του διασχίζουν έναν ερειπωμένο κόσμο που καλύπτεται από ένα παχύ στρώμα στάχτης και χιονιού. Πηγαίνουν νότια, εκεί όπου τελειώνει η γη και αρχίζει η θάλασσα, εκεί όπου ίσως υπάρχει ακόμα ελπίδα. Οι πόλεις, η ύπαιθρος, οι δρόμοι, όλα έρημα. Οι επιζήσαντες ελάχιστοι, εξαθλιωμένοι, έτοιμοι να κάνουν τα πάντα για να επιβιώσουν. Οι κονσέρβες που έχουν στοιβάξει ο άντρας και το αγόρι στο καρότσι που σέρνουν μαζί τους ελάχιστες. Και όμως αυτοί δεν είναι σαν τους άλλους, δεν θα γευθούν ανθρώπινη σάρκα προκειμένου να επιβιώσουν.

Ο τρόπος γραφής του Cormac McCarthy ξενίζει αρχικά, γρήγορα όμως βυθίζεσαι στον εφιάλτη της καταστροφής. Παρακολουθείς με αγωνία την μάταιη προσπάθεια του άντρα να κρατήσει ζωντανό τον γιο του σε έναν κόσμο όπου οι ελπίδες επιβίωσης είναι εκ των πραγμάτων μηδαμινές. Σε έναν κόσμο όπου τα μοναδικά χρώματα είναι το γκρίζο και χλωμό φως της ημέρας και το απόλυτο σκοτάδι της νύχτας και ο οποίος όσο μακρινός και αν φαντάζει, στην πραγματικότητα δεν είναι. Βρίσκεται δίπλα σου. Ο McCarthy περιγράφει την καταστροφή δωρικά και ενώ υπάρχουν σημεία που θέλεις να σηκωθείς όρθιος και να ουρλιάξεις, παραμένεις ακίνητος, βρίζεις για λίγο δυνατά και ύστερα συνεχίζεις να διαβάζεις.

Εγώ και αυτός: Τα βασικά.

Να το διαβάσω; Έχει γίνει και ταινία, αλλά κάνε την χάρη στον εαυτό σου και διάβασε ένα από τα καλύτερα βιβλία στο είδος του (post-apocalyptic).

Τα χρονικά του Άρη (1950)

Ray Bradbury

Εκδόσεις Άγρα (μτφρ. Αρβανίτης Δημήτρης)

“Τα χρονικά του Άρη” αποτελούνται από 28 ιστορίες, 28 διαφορετικά επεισόδια, με θέμα τον επικοισμό του πλανήτη Άρη από τους ανθρώπους. Οι ιστορίες παρατίθενται με χρονολογική σειρά, ξεκινώντας από τον Ιανουάριο του 2030 έως τον Οκτώβριο του 2057 και είναι εξ αρχής σαφές ότι η αποστολή των ανθρώπων είναι καταδικασμένη, εξαιτίας της ίδιας της φύσης τους.

Ο Ray Bradbury συνεχίζει άξια το έργο του Λουκιανού που πρώτος τον 2ο αιώνα μ.Χ. περιέγραψε ένα φανταστικό ταξίδι στη Σελήνη και του Melies που το 1902 σκηνοθέτησε ένα αντίστοιχο ταξίδι. Ο Borges στον πρόλογο του βιβλίου υποστηρίζει ότι ο συγγραφέας “αναγγέλει με λύπη και απογοήτευση τη μέλλουσα επέκταση της ανθρωπότητας στον κόκκινο πλανήτη - που μας τον αποκαλύπτει σαν μια έρημο από θαμπή γαλαζωπή άμμο, με ερείπια από ζατρικιώδεις πολιτείες, κίτρινα δειλινά και παμπάλαια πλοία που επιπλέουν στην άμμο” και χαρακτηρίζει το βιβλίο ως θαυμάσιο παράδειγμα επιστημονικής φαντασίας, αν και ο ίδιος ο Bradbury πιστεύει ότι “τα χρονικά του Άρη” δεν πρέπει να περιγράφονται ως επιστημονική φαντασία, αλλά ως μυθολογία. Στην πραγματικότητα ο συγγραφέας, χρησιμοποιεί προσχηματικά τον επικοισμό του Άρη για να μιλήσει για κοινωνικά θέματα που τον απασχολούν, όπως για παράδειγμα η καταστροφή, η μοναξιά, οι αναμνήσεις, η απληστία, οι διακρίσεις, ο θάνατος, στοιχεία που επανέρχονται συνεχώς στις ιστορίες του.

Εγώ και αυτός: Το κλασικό Φάρεναϊτ 451

Να το διαβάσω; Αν μισείς τους ανθρώπους και αισθάνεσαι συχνά την παρόρμηση να ζήσεις μόνος σου στο βουνό, οπωσδήποτε.

Η πισίνα των καταδύσεων. Ο κοιτώνας. Ημερολόγιο εγκυμοσύνης (1990)

Yoko Ogawa

Εκδόσεις Άγρα (μτφρ. Ευαγγελίδης Παναγιώτης)

Τρεις νουβέλες, τρεις αφηγήτριες, τρεις διαφορετικές εμμονές. Οι πρωταγωνίστριες της Ogawa είναι μοναχικές γυναίκες που έρχονται αντιμέτωπες με τις επιθυμίες τους, τις παρορμήσεις τους, το αίσθημα της εγκατάλειψης. Μία έφηβη που παρατηρεί τον θετό αδερφό της να βουτά από την βατήρα στην πισίνα, μία γυναίκα που φροντίζει έναν ανάπηρο διευθυντή μίας φοιτητικής εστίας, μία κοπέλα που καταγράφει λεπτομερώς την εγκυμοσύνη της αδερφής της. Οι επαναλαμβανόμενες εμμονές και η παρουσία του υγρού στοιχείου (νερό, μέλι, μαρμελάδα γκρέιπφρουτ) είναι ο συνδετικός κρίκος στις τρεις ιστορίες.

Η Yoko Ogawa περιγράφει με άνεση τις άρρητες ανθρώπινες επιθυμίες, φοβίες και εμμονές, σου δημιουργεί από την αρχή την αίσθηση ότι θα συμβεί κάτι πολύ κακό και τελικά σε αφήνει μετέωρο. Οι εικόνες της, αν και σκοτεινές, είναι καθαρές και καλλιτεχνικά άρτιες. Ακόμα και η πιο απλή περιγραφή είναι μία μορφή αποκάλυψης. Ό,τι ακριβώς δηλαδή περιμένεις από ένα ιαπωνικό έργο.

Εγώ και αυτή: Σχέση γνωριμίας

Να το διαβάσω; Αν σου αρέσουν τα ιαπωνικά θρίλερ όπου όλα υπονοούνται, οπωσδήποτε. Επίσης, αν έχεις εμμονές.

Ο ιδιωτικός βίος του Μάξουελ Σλιμ (2010)

Jonathan Coe

Εκδόσεις Πόλις (μτφρ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου)

Ο Μάξουελ Σλιμ είναι ένας τυπικός χαρακτήρας του Jonathan Coe. Αποτυχημένος, μοναχικός, ανυπομονεί να ερωτευθεί και πάνω απ’ όλα να τον ερωτευθούν ξανά. Στην προσπάθειά του να αλλάξει τη μίζερη ζωή του, θα αναλάβει να ταξιδέψει οδικώς μέχρι τη βόρεια Αγγλία προκειμένου να προωθήσει ένα οικολογικό μοντέλο οδοντόβουρτσας. Στην πραγματικότητα θα έρθει αντιμέτωπος με τον παρελθόν του και τα αδιέξοδα της σύγχρονης ζωής.

Το 9ο βιβλίο του Coe, το 7ο που μεταφράζεται στα ελληνικά, παρουσιάστηκε από τον ίδιο τον συγγραφέα ως ένα μυθιστόρημα δρόμου. Εξαιρετικό ή αδιάφορο; Μάλλον στο ενδιάμεσο. Αν και διαβάζεται ευχάριστα, σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να συγκριθεί με “Το σπίτι του ύπνου” ή το “Η λέσχη των τιποτένιων”. Χωρίς να χάσει το χιούμορ του και την κριτική του διάθεση, ο Coe αυτήν τη φορά δεν είναι τόσο διεισδυτικός και οι επιμέρους ιστορίες είναι άνισες και δεν δένουν πάντοτε μεταξύ τους. Το δε, τέλος, που οι περισσότεροι χαρακτηρίζουν ιδιοφυές, είναι ένα έξυπνο εύρημα, το οποίο όμως δεν είναι η πρώτη φορά που χρησιμοποιείται. Ο Italo Calvino, τον οποίο ο Coe συγκαταλέγει στις ιδιαίτερες επιρροές του, αλλά και ο David Lodge, έχουν ήδη παίξει με την ίδια ιδέα. Εξαιρετικό το εξώφυλλο του βιβλίου που αναπαραγάγει το αγγλικό πρωτότυπο, σε αντίθεση με άλλες μεταφράσεις και ειδικά την αμερικάνικη.

Εγώ και αυτός: 

Από τους αγαπημένους μου συγγραφείς.

Να το διαβάσω; 

Διάβασε πρώτα “Το σπίτι του ύπνου” και “Η λέσχη των τιποτένιων” και μετά βλέπεις.